بیانیۀ پیشنهادی نخستین همایش اقتصاد چای در ایران

۲۴ , مرداد , ۱۳۸۵

نخستین همایش اقتصاد چای در ایران با هدف توامان بهبودی و اقتصادی کردن کمی و کیفی تولید چای داخلی و همسویی کامل با افزایش رفاه مصرف کننده ایرانی در تاریخ ۵ اردیبهشت ۱۳۸۰ با یاری استادان و پژوهشگران اقتصادی ، کشت و صنعت چای و نیز با یاری و مساعدت سندیکای کارخانجات چای شمال در تالار اجتماعات دانشکدۀ اقتصاد دانشگاه تهران برگزار شد و از سوی مار زیادی از دانشوران ، پژوهشگران ، مسئولان رسمی کشور ، کارشناسان ، مدیران ، کارکنان و دانشجویان وارد و علاقمند در این رشته ، به همراه نویسندگان و شاعران و هنرمندان خطۀ زیبای گیلان مورد استقبال و همکاری و همفکری جدی قرار گرفت . این همایش توانست در همه محورهای تعیین شدۀ ضرور از سوی هیات علمی ، مقالات برجسته سخنرانان برگزیده و دعوت شده را بشنود و پیرامون آن بحث و گفتگو نماید .


لطف ارسال کنندگان مقالاتی که متأسفانه فرصت ارائه در این یک روزه را نداشتند بهره مند شد و نقطه نظرهای مفید را در اختیار گرفت . این همایش با برپایی میزگرد ، آرای متفاوت و گاه متناقض را در خود جمع آورد . آنچه در این بیانیه آمده است ؛ حاصل جمع بندی و استنتاج از پیشنهادهای مقالات ارائه شده و ارائه نشده و رایزنی های متعدد کارشناسان و مدیران محترم با هیات علمی و بخشی از بحث های همایش است . بیانیۀ نهایی پس از آن که اظهار نظرها ، انتقادها و پیشنهادهای شرکت کنندگان محترم تا پایان اردیبهشت ماه همین سال گردآوری شد ، پس از بازبینی و اصلاح بیانیه حاضر منتشر خواهد شد و در اختیار دانشوران گرامی ، مسئولان محترم دولتی ، مدیران و کارکنان کشت و صنعت چای و دانشجویان صمیمی و علاقمند قرار خواهد گرفت و در رسانه ها نیز در صورت امکان منعکس خواهد شد .
در این بیانیه جا دارد از اعضای هیات علمی ، هیات اجرایی و دبیرخانۀ همایش و نیز از پیشکسوتان ، استادان ، پژوهشگران ، کارشناسان ، مدیران و فعالان تولید و بازرگانی این رشته و نیز به ویژه از کارکنان صمیمی صنعت و چایکاران گرامی که ما را در ارائه نظر و پیشنهاد و فعالیت های اجرایی یاری رساندند صمیمانه سپاسگزاری نمائیم . ما همچنین از آن مسئولان محترم دولتی که در راستای منافع اقتصاد ملی و رفاه مصرف کنندگان با بی طرفی و با احساس مسئولیت کامل این همایش را که اساساً و صرفاً همایش غیر دولتی – و از این حیث شاید منحصر به فرد بود – یاری دادند ؛ تشکر می کنیم . ریاست محترم دانشکدۀ اقتصاد دانشگاه تهران ، اعضا هیات علمی و کارکنان ستادی و اجرایی دانشکده که ما را یاری دادند ، در واقع به یک نیاز مبرم ملی پاسخ گفتند و سپاس و قدردانی این همایش نثارشان باد . از دانشجویان گرامی به ویژه دانشجویان داوطلب همکاری دانشکدۀ اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و دانشکدۀ اقتصاد دانشگاه تهران که با صمیمیتی کم نظیر در سازماندهی کارهای اجرایی ما را یاری دادند متشکریم و در واقع حاصل این همایش را متعلق به آنان می دانیم که فردا روزی در برابر خواست های رفاهی و مادی و فرهنگی ملت شریف و آزادیخواه ایران قرار خواهند گرفت و شاید این همایش گوشه ای کوچک از توشه ای باشد که آنان برای ایران مستقل و آزاد و سرافراز در دست خواهند داشت .
***
۱- مصرف چای در ایران جایگاهی مهم و پر سابقه دارد . چای با فرهنگ مصرفی خانوار ایرانی ، با هم نشینی ها و تجمع ها ، با اوقات فراغت و تفریح ، با مراسم گوناگون و حتی با ادبیات و موسیقی ایران عجین است . از نخستین سال هایی که چای به وسیلۀ کاشف السلطنۀ چایکار در حدود یکصد سال پیش به ایران آورده شد ، با سرعت و روانی بی نظیری در سبد مصرفی اقشار مختلف مردم جای گرفت و به نوشیدنی ملی تبدیل شد . مصرف سرانۀ چای در ایران در ردۀ یکی از ۱۰ کشور پر مصرف جهان است . چای در ایران کمتر بدیل دارد . پژوهش های اقتصادی نشان می دهد که در آینده نیز مصرف چای نه تنها در سطح فعلی بلکه با روندی فزاینده ادامه خواهد یافت . دست کم بیش از دو سوم خانوارهای کشور مصرف خود را به طور جدی بالا خواهند برد . به این ترتیب تا آنجا که به رفاه و نیاز سالم مصرف کنندگان ایرانی مربوط می شود ، توجه به چای ایران و پاسخگویی به این نیاز ، امری ضرور و کاملاً ثمربخش است . چای در ایران و چای تولیدی ایران اهمیت و جایگاه ملی و مردمی دارد .
۲- شمار قابل توجهی از نیروی کار کشاورزی و صنعتی در رشته چای داخلی به فعالیت مشغول هستند . در حدود ۵۸۰۰۰ خانوار چایکار در ایران به امر باغداری چای اشتغال دارند که به طور متوسط بیش از نیمی از ساعات کار آنان را همین باغداری به خود اختصاص می دهد . این در حالی است که بیش از ۸۵ درصد از این چایکاران در ردۀ زارعان کم بنیه و ضعیف کشور جای دارند و کمتر از ۱ هکتار باغ در اختیار دارند . درآمدی که برای چایکاران ، پساز کسر هزینه های کاشت و داشت و برداشت باقی می ماند ، به مراتب کمتر از دستمزدهای رایج در برابر کار آنان است . در عین حال هزاران نفر در کارخانه های چای ، عمدتاً به طور نیمه وقت به کار اشتغال دارند و با توجه به سختی کارشان دریافتی قابل دفاعی ندارند . همۀ این ها در حالی است که قیمت و شرایط بازار و محدودیت های اعمال شدۀ مصنوعی و جهت دار بر تولید چای داخلی مانع از آن می شود که کارخانه ها بتوانند حتی به بهره وری متوسط سرمایه در منطقه و در ایران نزدیک شوند و درآمدی برای افزایش بهای خرید برگ سبز و تقویت تولید و درآمد چایکاران در جهت افزایش کارآمدی تولید کارخانه و ارتقای سطح فن شناسی ، بهره وری و دستمزد نیروی کار فراهم آورند . کارخانه ها به واقع ، در حالی که این کشت و فعالیت را به گونه ای سر پا نگه داشته اند ؛ خود در حال فروپاشی اند یا دست کم عملاً امکان ایجاد افزایش تولید و مرغوبیت و رفاه مصرف کننده را ندارند .
۳- نظزر جمعی و کامل کارشناسی بر آن است که چای ایرانی قابلیت تنوع و بهبود کیفی و رسیدن به درجات بالاتر را دارد . فنون و رموز به زراعی ، راه های اصلاح نبات ، بیوتکنولوژی ، روشهای تولید صنعتی مناسب ، روش های نگهداری و بسته بندی ، ضرورت های آموزشی ، نیازهای تجهیزاتی ، فن شناسی تقریباً به طور کافی از سوی پژوهشگران ، استادان ، کارشناسان و مدیران ایرانی شناخته شده است که همگی با سرمایه گذاری های نه چندان بالا قابل دسترسی هستند . کارشناسان برآنند که البته چای ایرانی ، چای ایرانی است با طعم و مزه و خواص خود و از آنجا که چای در دنیا انواع و اقسام و تنوع کیفی دارد ، چای ایرانی نیز قرار نیست به جای تمامی انواع چای های شناخته شده بنشیند . اما این چای بی تردید در صورتی که شرایط اقتصادی و فنی فراهم شود ، هر آینه می تواند در کنار آن ها جای داشته باشد و فرصتی خوب به مصرف کنندۀ ایرانی و مصرف کنندگان جهان بدهد . چای ایران می تواند جایگاهی به مراتب بالاتر در ذائقه ایرانی ها داشته باشد و در رده چای مورد علاقه شمار زیادی از مصرف کنندگان جای گیرد .
۴- اگر بهسازی و اصلاح ساختاری در صنعت چای صورت نگیرد همین میلیاردها سرمایه موجود نیز به زودی ناکارآمد ، فرسوده و از رده خارج می شوند و خسارت های اجتماعی و اقتصادی هنگفتی به جای می گذارند .
۵- تجارت خارجی سودجویانه ، انحصارگرانه و رانت طلبانه که از طریق تحلیل سیاست های تجاری و حذف امکان رقابت و ایجاد قدرت اقتصادی برای شبکۀ وارداتی تونسته است رقابت سالم را از این صنعت بگیرد منشاء اصلی خسارت وارده به تولید چای ملی است . این فعالیت ها از طریق سیاستگزاریهای رسمی و به خصوص سازمان چای کشور صورت می گیرد . به موجب آن ، قیمت گذاری ناعادلانه و انبار کردن های چای داخلیدر کنار واردات رسمی و گسترده و نیز واردات قاچاق چای شکل می گیرد که نتیجه آن زیان و نابهره وری تولید داخلی و عدم امکان بهبود و اصلاح کیفی است که این نیز به نوبه خود بهانه ای می شود برای آنکه شماری از مسئولان و واردکنندگان ، ارضای ذائقۀ ایرانی را دلیل روی آوردن به واردات بدانند . اما در واقع ما به این نتیجه رسیدیم که چنین دور بسته ای مصنوعی و تحمیلی است و با چند تغییر سیاست ساختاری می توان اوضاع را به نفع دو ضابطه همزمان تولید ملی و رفاه مردمی تغییر دارد . با این وصف همایش هرگز از ذکر دو یافته مهم دیگر نیز غافل نمی ماند . نخست این که ساختار اداری و مدیریتی مداخله گر ، موجب سوخت رسانی به گردش در دور بسته سود انحصاری و وارداتی و تخریب چای ملی شده است و این مداخله باید جای خود را به روش های کیفیت عملی اصلاح و گسترش چای داخلی بدهد ؛ دوم اینکه اصلاح این امور هرگز از مسئولیت صنعت چای برای آن که با انتقال منابع می تواند زمینه را برای به زراعی و اصلاح نبات و افزایش کیفیت کاشت و تولید صنعتی و بسته بندی و بازاررسانی فراهم آورد ، نمی کاهد .
۶- تاکنون سیاست ها و راه حلهای مطرح شده از سوی دولت ، علی رغم برخی حسن نظرها که وجود دارد ، دردی را از مشکل چای کشور دوا نکرده است بلکه در اصلی ترین موارد یعنی تنظیم بازار داخلی و خریدهای خارجی در واقع دور بسته تخریب و سودجویی را تحمیل کرده است . با آن که بارها ، به ویژه در روزهای آخر سال ۱۳۷۹ وزارت کشاورزی دستور توقف واردات را داده است ، به نظر تجربی کارشناسان در بازار کماکان چای خارجی از منافذ مختلف رسوخ می کند و به این ترتیب این فرصت موقت نیز برای آن که چای داخلی از زیر ضربه های سازمان یافته و هولناک بیرون آید ، از دست می رود . سیاست های خرید و قیمت گذاری و انبار کردن چای داخلی تبدیل به اهرم فشار به چای داخلی شده است . انتقال منابع مالی به این فعالیت که همراه با سیاست های قیمت گذاری و مهار واردات باشد بکار نمی رود . طرح ساماندهی چای که از سوی سازمان مدیریت و برنامه یزی تدوین و به تصویب شورای عالی اقتصاد رسید با مشکلات اجرایی و عدم تعهدهای اجرایی جدی و حتی نافرمانی روبرو شد . سازمان چای سیاست های کاملاً در تضاد با منافع اقتصاد ملی را در پیش می گیرد و چه بسا با سیاست های رسمی از در ناسازگاری در می آید . سیاست های سازمان چای سود واردات را به اعلا درجه می رساند و به اصطلاح برای ذائقۀ ایرانی چای خارجی فراهم می آورد و به لحاظ تضییقات به کار رفته باعث می شود که تولید کنندگان ایرانی نتوانند برای ذائقۀ ایرانی چای تهیه کنند و به اصطلاح حتی خود نمایی نمایند . ام ذائقۀ ایرانی نیز از طریق پرداخت بهای بسیار بالا به وارد کننده به نوعی ارضا در شرایط کم انتخابی می رسد .
۷- بدیهی است بخش قابل توجهی از چای عرضه شده ایرانی از کیفیت ممتوسط و پایین برخوردار است . در حالی که در حدود یک سوم از چای ایرانی کیفیتی عالی دارد که با عادت کردن ذائقه به طور اساسی قابلیت رقابت و جایگزینی می یابد . در حال حاضر امکان اقتصادی جهت تقویت کیفی چای ایرانی برای باغداران و صاحبان صنایع وجود ندارد . از طرف دیگر چای خارجی آمیخته با عطر و رنگ مصنوعی است . بخش مهمی از چای داخلی بجای آنکه وارد بازار داخلی شود به خارج می رود رنگ و عطر مصنوعی به آن افزوده می شود و در بسته بندی های متنوع و البته با طعم های مصنوعی متنوع راهی بازار داخلی می شود . این فرآیند و همۀ نهادهایی که به این فرآیند یاری می رسانند نشان دهندۀ بیماری و تخریب اقتصاد ملی اند و با رفاه واقعی مصرف کننده و اشتغال داخلی سر ناسازگاری دارند .
۸- راه حل راهبردی و اساسی پیشنهادی همایش آنست که اقدامهای اساسی و عاجل و مشارکتی با همکاری چایکاران ، سندیکای کارخانجات چای شمال ، نمایندگان مجلس ، کارشناسان دولتی و کارشناسان مستقل برای آن که صنعت چای صرفه مند و بهره ور شود به عمل آید . برای این کار باید نسبت به اختصاص وام ، ایجاد سود فروش چای داخلی از طریق واگذاری انبارها ، قیمت گذاری مناسب و محدودیت جدی وارداتی اقدام شود ، اما شرط دیگر و در واقع شرط اصلی آنست که سود حاصل وارد عمیق ترین فرآیند تولید از به زراعی و اصلاح نبات گرفته تا فرآیند تخمیر و خشک سازی و بسته بندی بشود و برای این منظور نظارت کارشناسی و رسمی وجود داشته باشد . این راه حل کلی مطلقاً نمی تواند به بهای اجبار و محدود کردن ذائقه مصرف کننده ایرانی و کاهش رفاه مصرفی صورت گیرد ، چنین رویه ای موجب حمایت بی جا و تنبل کننده از صنعت می شود و رشد درون زا را بدست نمی دهد . به این منظور باید قیمت گذاری ، تنوع کیفیت ، عرضه محصول خوب ، انتقال عطر و طعم مناسب بهداشتی برایبخشی از تولید داخلی با بسته بندی های متمایز ، امکان واردات محدود پس از سپری شدن دوره محدودیت کامل واردات برای ایجاد چای مخلوط با بسته بندی های متمایز در کوتاه مدت صورت گیرد . اما راه حل میان مدت همانا انتقال منابع برای گسترش تولید و بهبود کیفی است . به هر تقدیر در این راه حل کلی باید سازمان های دولتی مداخله کننده به کلی تغییر ساختار بدهند و برای همسویی با این هدف ها بازسازی شوند و نتوانند به سیاست های یک سویه و مبتنی بر رأی شخصی اقدام کنند .
۹- بیانیه همایش ، به عنوان راه حل های مشخص و عملی موارد زیر را پیشنهاد می کند :
· یک – کنترل واردات در آغاز و سپس هماهنگی واردات محدود با نظارت سندیکا و اتحادیه و تعاونی کشاورزان با کاهش نفوذ سازمان های دولتی و انحصارهای وارداتی .
· دو – کمک به برقراری نظام کامل سندیکایی و اتحادیه ای و زیر پوشش بردن چایکاران و تولید کنندگان برای خدمات کامل تأمین اجتماعی .
· سه – منع تبلیغات چای خارجی .
· چهار – منع مصرف و خرید چای ایرانی در ادارات و نهادهای دولتی .
· پنج – تدوین برنامه هماهنگی و مشاوره از سوی سندیکا و سازمان حمایت از تولید کننده و مصرف کننده و نظارت بر مواد غذایی .
· شش – همکاری و هماهنگی و مشاوره با نهادهای غیر دولتی به ویژه طرفدار محیط زیست .
· هفت – تغییر قیمت گذاری برای صرفه مند کردن تولید و کشت .
· هشت – طبقه بندی چای داخلی ، مخلوط و چای توأم با عطر و رنگ با نظارت دقیق و پی گیر سندیکای کارخانجات چای شمال و اتحادیه کشاورزان چایکار و سازمان حمایت از تولید کننده و مصرف کننده .
· نه – انتقال موجودی انبارها به سندیکا برای عرضه در بازار یا فروش به خارج یا برای خارج از رده کردن بخشی از چای مانده که موجب آزردگی بازار داخلی می شود .
· ده – تدوین برنامۀ مطالعه صادرات که بتواند در ۱ تا ۳ سال به صادرات کافی و هدف گیری شده و قراردادهای مفید برسد .
· یازده – تدوین اساسنامه های خود حمایت کننده و مشارکتی برای اتحادیه چایکاران .
· دوازده – یافتن راه حل جهت انتقال منابع دولتی برای بهسازی اولیه تکنولوژیکی و کیفی در راستای حمایت از چایکاران و افزایش تولید و کیفیت ، در چارچوب قوانین تصویب شده بودجه کل کشور و بودجه و اعتبارات وزارت جهاد کشاورزی .
۱۰- همایش پیشنهاد می کند که کلیه مقالات و سخنرانی های ارائه شده به همراه اظهار نظرها و بحث های متفاوت در میز گرد و پژوهش های جانبی و به همراه بیانیۀ نهایی اصلاح شده حداکثر تا پایان تیر ماه در یک جلد به چاپ برسد و در اختیار مسئولان محترم ، استادان ، پژوهشگران ، مدیران و دانشجویان قرار گیرد . همچنین پیشنهاد می شود که مؤسسۀ تحقیقات چای به سندیکا یا به یکی از دانشگاه های منطقه که قرارداد بلند مدت با سندیکا و اتحادیه چایکاران منعقد می کند متصل شود . و این مؤسسه به جز بحث های تحقیقات فنی و کشاورزی یک بخش تحقیقاتی و کارشناسی قوی اقتصاد و بازرگانی چای داشته باشد و به هر حال سندیکا و اتحادیه از خدمات یک گروه کارشناسی اقتصادی برخوردار شوند . این مؤسسه و گروه کارشناسی آن در واقع نقش اطلاع رسانی و ارتباط ملی و کاربردی با دانشگاه های دیگر را خواهد داشت و می تواند بورس های تحصیلی در اختیار دانش پژوهان شایسته قرار دهد و به ایجاد درآمد و جلب کمک های پژوهشی اقدام نماید .
۱۱- پیشنهاد می شود که سال آینده همراه با برگزاری جشنوارۀ چای در اردیبهشت ماه در یک شهر چای خیز شمالی و اعلام روزی به نام روز ملی چای ، همایش برای ارزیابی نتایج یک ساله و برای اظهارنظرهای تازه تر در همان شهر برگزار گردد و هر چه زودتر از پژوهشگران گرامی و گرانقدر میهمان درخواست تحقیق و تهیه مقاله شود . مناسب است که سندیکا بپذیرد که دو یا سه بورس تحصیلی برای تهیه رساله کارشناسی ارشد و دکتری در رشتۀ اقتصاد چای برای سال جاری در اختیار دانشجویان علاقمند قرار دهد و نتایج کار در همایش بعدی منعکس گردد . می توان از هم اکنون به هم اندیشی و همکاری با سازمان های علاقمند برای تشکیل همایش بین المللی در سال ۱۳۸۱ یا ۱۳۸۲ پرداخت .
۱۲- همایش در یک کلام بازسازی ، بهبودی ، رفاه بخشی و رونق چای کشور برای مصرف داخلی و صادرات را امری کاملاً شدنی ، مفید و ضرور اما نیازمند همت و شجاعت علمی و اقدام لازم و پی گیر در راستای منافع میهنی و مردمی می داند و آن را توجیه می کند .
۵ اردیبهشت ماه ۱۳۸۰

هیچ نظری برای “ بیانیۀ پیشنهادی نخستین همایش اقتصاد چای در ایران ” ارسال نشده است.

نظر بدهید