پیشینه و نقش اجتماعی – فرهنگی چای و چای نوشی در ایران

۲۴ , مرداد , ۱۳۸۵

موضوع این گفتار دربارۀ پیشینۀ چای و چای نوشی و نقش و کارکردهای اجتماعی – فرهنگی آن در جامعۀ ایران است که در چهار مبحث « پیشینۀ تاریخی گیاه چای » ، « تاریخچۀ چای نوشی » ، « کشت و تولید چای » و « زمینه و نقش اجتماعی و فرهنگی چای و چای نوشی » تنظیم و تبیین شده است . خلاصۀ مباحث گفتار چنین است :
چینی ها نخستین قومی بودند که از ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد با گیاه چای آشنایی داشته اند . احتمالاً ایرانیان از چند سده پیش از میلاد و از زمان روابط گستردۀ بازرگانی و فرهنگی میان آن ها و مردم چین ، با این گیاه آشنا شده اند . بنا بر اسناد و نوشته های معتبر تاریخی ، دانشمندان و داروپزشکان ایرانی نخستین کسانی بودند که این گیاه و خاصیت طبی و درمانی آن را می شناختند و آن را همچون نباتی دارویی با گیاهان دارویی دیگر به کار می برده اند . از نخستین سده های اسلامی چای در فرهنگ دارویی – درمانی ایران جایگاه و نقش مهمی می یابد .


عادت به چای نوشی در ایران به چند سده پیش از زمان کشت و تولید چای و به دورۀ صفوی باز می گردد . بنا بر گزارش هایی ، گروهی از خانواده های درباری و اعیان و اشراف عهد صفوی در خانه های خود از میهمانانشان با قهوه و چای وارداتی از چین و هند پذیرایی می کردند . در این زمان ، در شهر اصفهان ، پایتخت ایران ، به جز قهوه خانه ها که در آن ها قهوه عرضه می شد ، چایخانه هایی هم بودند که با « چای ختایی » ( چای وارداتی از ختن چین ) از مشتریان پذیرایی می کردند .
اسباب و لوازم مخصوص چای نوشی مانند سماور و قوری و فنجان های چایخوری در اوایل سدۀ سیزدهم هجری قمری ، حدود یک صد سال پیش از کشت چای در ایران ، از سرزمین روسیه به ایران آمد و رفته رفته در میان قشرهای مختلف مردم کاربرد یافت . پس ازتولید انبوه چای در ایران ، سماور و اسباب چایخوری جای اسباب قهوه خوری را گرفت . از آن پس ، در قهوه خانه ها چای به جای قهوه عرضه می شد و واژه های قهوه خانه و قهوه چی معنا و مفهوم اصلی خود را از دست داد و در فرهنگ و ادب ایران به معنای چایخانه و چای پز و چایخانه دار به کار رفت .
کشت چای در ایران به دست حاج محمد میرزا ملقب به کاشف السلطنه تحقق یافت . پیش از او دو تن ، یک تبعۀ انگلیسی در گیلان و یکی اصفهانی در اصفهان ، طرح احداث باغ چایکاری را ریختند ، لیکن کوشش آن دو در کشت و تولید چای ناکام و بی حاصل ماند . کاشف السلطنه چایکاری را با روشی که در هند آموخته بود در لاهیجان و تنکابن به کار بست . حکومت وقت نیز از او حمایت کرد و کشت و تولید چای را رسماً در انحصار او قرار داد . پس از توسعۀ کشت چای و تولید انبوه این گیاه ، چای به تمام بازارهای ایران راه یافت و به بهایی ارزان تر از چای وارداتی در دسترس عموم مردم قرار گرفت .
در مبحث نقش اجتماعی – فرهنگی چای و چای نوشی ، اهمیت چای نوشی در فراهم کردن زمینۀ مناسب برای نشست ها و گرد هم آمدن های مردم از هر قوم و گروه ، و در خانه و کارگاه و دشت و مزرعه ، و ایجاد فضای مساعد و دوستانه برای گفت و شنود و تبادل اندیشه و اطلاعات و حل و فصل منازعات و معضلات بیان و توجیه خواهد شد . آنگاه شرحی دربارۀ رفتارها و عادات فرهنگی چای نوشی در بستر آداب فرهنگی تغیه در ایران و اثرات کشت و تولید چای در ایجاد اشتغال و مهارتهای فنی در عرصۀ تولید ، مانند چایکاری و چای چینی و چای خشک کنی و پیدایی کارگرانی ماهر در کارهای خدماتی قهوه خانه مانند چای پز ، چای بریز ، چای فروش ، چای بده و چای بر و … خواهد آمد . در پایان گفتار نیز به برخی رفتارهای نمادین فرهنگی در نظام سنتی چایکاری و چای نوشی در حوزه های جغرافیایی – فرهنگی گوناگون ایران اشاره خواهد شد .
دکتر علی بلوکباشی
پژوهشگر مردم شناسی

هیچ نظری برای “ پیشینه و نقش اجتماعی – فرهنگی چای و چای نوشی در ایران ” ارسال نشده است.

نظر بدهید